
Source: ਰਾਗਮਾਲਾ (Raagmaala)
जिहड़े गुरबाणी नूं विचारदे नहीं, गुरबाणी विच वरती अलंकार दी अधिआतम दी भास़ा नहीं समझदे उह हरेक गल ते किंतू परंतू करदे हन। जिहनां दा मकसद आपणे आप नूं सहीं सिध करना है उह गुरबाणी ते विचार करन दी थां इतिहासिक तथ मंगदे हन जां किसे तरीके दे वी तरक कुतरक कर लैंदे हन पर बाणी विच जो लिखिआ, किउं लिखिआ उह विचारदे नहीं। जो विस़ा तरक नहीं झेल सकदा उह पखंड हुंदा है। इह लेख किसे नूं राग माला मंनण लई राज़ी करन लई नहीं है बलकि उहनां वीर भैणां लई है जो समझणा चाहुंदे हन के राग माला विच कहिआ की जा रहिआ है जां इह ब्रहम गिआन दी कसवटी ते खरी उतरदी है जां नहीं। इस विच केवल राग माला ते विचार करांगे ना के कुतरक करन वालिआं दे सवाल दे जवाब देवांगे। गुरबाणी विच जिवें रुतां दे नाम हन जो मन दी गिआन दी अवसथा दरसाउंदे हन। विचारन लई वेखो "गुरबाणी विच रुतां, उसे तरां परमेसर दे गुण गाइन दा तरीका गुरबाणी ने समझाइआ है, वेखो "कीरतनु अते गुण किवे गउणे हन। इसे तरां रागु लेखारी दी सोच, भाव अते जज़बात नूं दरसाउंदे हन। राग माला दी विचार तों पहिलां कुझ प्रमाण जिहड़े गुरबाणी विच रागां दी वरतो नूं समझाउंदे हन। जिवें
लख चउरासीह जिनि सिरी सभसै देइ अधारु ॥ – सिरी भाव सिरजणहार दी गल हिंदी है। इसे तरह सिरी रागु सिरजाणहार दे गुणां दी गहिराई दरसाउंदा है। "नानक दुही सिरी खसमु आपे वरतै नित करि करि देखै चलत सबाए ॥१॥, "चिरंकाल पाई द्रुलभ देह॥ नाम बिहूणी होई खेह॥ पसू परेत मुगध ते बुरी॥ तिसहि न बूझै जिनि एह सिरी॥३॥ सुणि करतार गोविंद गोपाल॥ दीन दइआल सदा किरपाल॥ तुमहि छडावहु छुटकहि बंध॥ बखसि मिलावहु नानक जग अंध॥, "रागा विचि स्रीरागु है जे सचि धरे पिआरु॥ सदा हरि सचु मनि वसै निहचल मति अपारु॥
वुठै होइऐ होइ बिलावलु जीआ जुगति समाणी॥(रागु माझ, म १, १५०) – रागु माझ विच नानक पातिस़ाह दसदे हन के बिलावल कदों हुंदा है। "वुठै भाव वस जाण उपरंत। जदों मन विच गिआन दा वास हो जावे उदों मन बिलावल करदा है। जदों घट विच गिआन दा चानणा हो जावे। दुनिआवी समें नाल, वेले नाल इसदा कोई लैणा देणा नहीं है। मनुख दा जीवन अगिआनता कारण रात मंनिआ है गुरमति ने ते गिआन लैणा जागणा "तिही गुणी संसारु भ्रमि सुता सुतिआ रैणि विहाणी॥ गुर किरपा ते से जन जागे जिना हरि मनि वसिआ बोलहि अंम्रित बाणी॥ – भाव त्रै गुण माइआ दे भरम विच मनुख दा जीवन सुतिआं बीत जांदा। गुणा दी किरपा नाल उह नर जागदे हन जिहनां दे मन विच हरि दा गिआन वस जांदा है। इह भेद समझण तों बाद बिलावल रागु दी बाणी पड़्ह के सपस़ट हुंदा है के गिआन प्रापती तों बाद की अवसथा बणदी है। प्रमाण
"मनु मंदरु तनु वेस कलंदरु घट ही तीरथि नावा॥ एकु सबदु मेरै प्रानि बसतु है बाहुड़ि जनमि न आवा॥१॥ मनु बेधिआ दइआल सेती मेरी माई॥ कउणु जाणै पीर पराई॥ हम नाही चिंत पराई॥१॥ रहाउ॥ अगम अगोचर अलख अपारा चिंता करहु हमारी॥ जलि थलि महीअलि भरिपुरि लीणा घटि घटि जोति तुम॑ारी॥२॥ सिख मति सभ बुधि तुम॑ारी मंदिर छावा तेरे॥ तुझ बिनु अवरु न जाणा मेरे साहिबा गुण गावा नित तेरे॥३॥ जीअ जंत सभि सरणि तुम॑ारी सरब चिंत तुधु पासे॥ जो तुधु भावै सोई चंगा इक नानक की अरदासे॥४॥२॥(रागु बिलावलु, म १, ७९५)
इस नाल इह वी पता लगदा है के किउं बिलावल राग पंना ७९५ तों स़ुरू हुंदा है, किउं सिरी रागु पहिलां है। किउं पहिले गुरू दी सारी बाणी पहिलां किउं कठी नहीं लिखी। गुरबाणी इक इक रागु नाल मन दी अवसथा नूं बदलदी जांदी है। इह गुरमति अधिऐन तों पता लगदा है।
गुरमुखि प्रीति जिस नो आपे लाए॥ तितु घरि बिलावलु गुर सबदि सुहाए॥ – बिलावल भाव खुस़ीआं दे खेड़े, चानणा उस घर (घट) विच हुंदा है जिस गुरमुख (गुणां नूं मुख रखण वाला) नूं उह प्रभ आपणी प्रीत विच लाउंदा है। इह राग घट अंदर आप हरि गाउंदा है "हरि उतमु हरि प्रभु गाविआ करि नादु बिलावलु रागु॥ उपदेसु गुरू सुणि मंनिआ धुरि मसतकि पूरा भागु॥ सभ दिनसु रैणि गुण उचरै हरि हरि हरि उरि लिव लागु॥ सभु तनु मनु हरिआ होइआ मनु खिड़िआ हरिआ बागु॥ अगिआनु अंधेरा मिटि गइआ गुर चानणु गिआनु चरागु॥ जनु नानकु जीवै देखि हरि इक निमख घड़ी मुखि लागु॥१॥(बिलावल की वार म ४, ८४९)। कोई रागी कीरतनीआं बिलावल राग विच कीरतन कर सकदा है पर गुरबाणी आखदी "कोई गावै रागी नादी बेदी बहु भाति करि नही हरि हरि भीजै राम राजे॥ – बाहरी राग कीरतन जितना मरज़ी करी जावो हरि नहीं भिजदा खुस़ हुंदा जदों तक नाम (सोझी) नूं मुख ना रखिआ जावे "बिलावलु तब ही कीजीऐ जब मुखि होवै नामु॥ (म ४, रागु बिलावल, ८४९), "दूजै भाइ बिलावलु न होवई मनमुखि थाइ न पाइ॥ पाखंडि भगति न होवई पारब्रहमु न पाइआ जाइ॥ मनहठि करम कमावणे थाइ न कोई पाइ॥ नानक गुरमुखि आपु बीचारीऐ विचहु आपु गवाइ॥ आपे आपि पारब्रहमु है पारब्रहमु वसिआ मनि आइ॥ जंमणु मरणा कटिआ जोती जोति मिलाइ॥। ते जिहड़े भगत ने उहनां दा मन तां हमेस़ा ही बिलावल करदा है "बिलावलु करिहु तुम॑ पिआरिहो एकसु सिउ लिव लाइ॥ जनम मरण दुखु कटीऐ सचे रहै समाइ॥ सदा बिलावलु अनंदु है जे चलहि सतिगुर भाइ॥ सतसंगती बहि भाउ करि सदा हरि के गुण गाइ॥ नानक से जन सोहणे जि गुरमुखि मेलि मिलाइ॥२॥।
इदां ही सिरी रागु परमेसर दे गुण समझाउंदा है। इस राग दी उसतति करदे गुरबाणी विच लिखिआ है "रागा विचि स्रीरागु है जे सचि धरे पिआरु॥सदा हरि सचु मनि वसै निहचल मति अपारु॥ रतनु अमोलकु पाइआ गुर का सबदु बीचारु॥ जिहवा सची मनु सचा सचा सरीर अकारु॥ नानक सचै सतिगुरि सेविऐ सदा सचु वापारु॥१॥(सिरीराग की वार महला ४ सलोका नालि, ८३)
इदां ही हरेक रागु दा आपणा इक महतव है ते गुरमति ने समझाइआ है। इह मन दी सोच नूं दरसाउंदे हन ना के केवल मूह तों गाउण वाले रागु ते वाजे वजाउण दा ढंग। रागु रागनी नाद इह सब मन दे विच चलदे विचारां दी सोझी दी चाल नूं दरसाउंदे हन। जिवें जिवें मन दी गिआन दी अवसथा बदलदी है, जीव दी सोच दी चाल उसदा रागु घट विच बदलदा है। पर कई मनमतीए इह नहीं जाणदे के सब कुझ घट अंदर ही खोजणा है। रागु, रतन, रागणी, नाद इह सब घट अंदर ही चलदे ने। सो आउ वेखदे हां के राग माला की समझा रही है।
"राग एक संगि पंच बरंगन॥ – सारे राग एके दा ही पाठ पड़्हा रहे हन, हुकम नाल अकाल नाल एके दा पाठ। पंच नूं कई जी ५ पड़्हदे हन पर पंच दा भाव हुंदा उतम। बरंगन तों भाव है जूझण वाली (वीर दा इसत्रीवाक वीरंगणा)। इह बुध लई अलंकार है। उतम बुध जिस कोल एके दा राग (सोच/भसवना/जज़बात “सुखमन कै घरि रागु सुनि सुंनि मंडलि लिव लाइ ॥“) है।
"संगि अलापहि आठउ नंदन॥ – आठउ हन मूल गुण जप बाणी वाले। इह सारे गुण बुध नाल रल के एके दा राग घट विच अलाप (सुर विच गा) रहे ने। नंदन तों भाव है निआणे। परमेसर दे गुण अकाल दे गुण नंदन हन उसदे।
"प्रथम राग भैरउ वै करही॥ पंच रागनी संगि उचरही॥ – राग भैरउ बारे आइआ है "भैरउ भूत सीतला धावै॥ भाव प्रचंड गिआन दी अवसथा विच मन सीतला (स़ीतल मति/बिध) वल तुरदा है। सो प्रथम राग भैरउ वै करही तों भाव है के मन/ बुध ने पहिलां प्रचंड गिआन लिआ। इह परमेसर दे भै दी अवसथा है। भैरउ अरथ भै विच। पंच भाव उतम रागनी (रागां तों बणी धुन) उचरही गाई। इह प्रचंड गिआन दी पहिली अवसथा है जदों मन नूं आपणी होंद दा पता लगिआ।
"प्रथम भैरवी बिलावली॥ पुंनिआकी गावहि बंगली॥ – भैरवी तों भाव (भै+रवी – भै विच रवि, रहिण वाला) बिलावल करदा। बिलावल दी विचार असीं उते कीती है। पुंनिआ तों भाव पुंनि करण वाली संमपूरन "सगल मनोरथ पुंनिआ अमरा पदु पा॥, "धंनु माणस जनमु पुंनि पाईआ राम॥, ते पुंन की है, "कलि महि एहो पुंनु गुण गोविंद गाहि॥, उही कर रही है बंगली, गोबिंद दे गुण गा रही है। ते बंगली कौण? बंगली तों भाव हवेली हूंदा है, इथे घट/घर दा अलंकार है।
"पुनि असलेखी की भई बारी॥ ए भैरउ की पाचउ नारी॥ – पुंन दी असल लेखे दी इह बाहरी भाव जनम भिआ हुण रख लिआ है परमेसर ने "नानक दास संत पाछै परिओ राखि लेहु इह बारी॥। भैरउ दी पाचउ तों भाव पंजों जिवें "तनु रैनी मनु पुन रपि करि हउ पाचउ तत बराती॥। नारी तों भाव है बुध, सोच। भैरउ (भे विच रहिण वाली बुध) की नारी तों पाव भै विच रते मन दे वस विच होई बुध। पाचउ कौण हन, इंद्रीआं "पाचउ इंद्री बसि करि राखै ॥ इह भेरउ दे वस विच दसीआं है।
"पंचम हरख दिसाख सुनावहि॥ बंगालम मधु माधव गावहि॥१॥ – पंचम दा भाव हुंदा है उतम जिवें "साचा हरखु नाही तिसु सोगु॥ अंम्रितु गिआनु महा रसु भोगु॥ पंच समाई सुखी सभु लोगु॥३॥ भाव उतम हरख भाव नाम (गिआन) दिसाख भाव सही दिस़ा दिखाउंदा है। हिरदे दे मध भाव विच माधव भाव राम/हरि दे गुणां दा गाइन हुंदा है।
"ललत बिलावल गावही अपुनी अपुनी भांति॥ – ललत दा अरथ हुंदा है सुंदर। इह सुंदर मन गल है जिथे हरि दा रंग है। उह मन बिलावल करदा है खुस़ी विच गाउंदा है आपणे आपणे ढंग नाल। जिवें कोई नच के, कोई गा के, कोई वाहु वाहु करके।
"असट पुत्र भैरव के गावहि गाइन पात्र॥१॥ – भैरव दी विचार आपां पहिला ही मर चुके हा। असट पुत्र हन अठ गुण जां अठ सिधीआ, असट पदे जिहनां बारे गुरबाणी ने विसथार विच समझाइआ है। इह वी भैरउ दे पुत्र ही हन।
"दुतीआ मालकउसक आलापहि॥ संगि रागनी पाचउ थापहि॥ गोंडकरी अरु देवगंधारी॥ गंधारी सीहुती उचारी॥ धनासरी ए पाचउ गाई॥ माल राग कउसक संगि लाई॥ मारू मसतअंग मेवारा॥ प्रबलचंड कउसक उभारा॥ खउखट अउ भउरानद गाए॥ असट मालकउसक संगि लाए॥१॥ – मालकउक दो स़बदां दे मेल नाल बणिआ है मालक (खसम) उसक तों भाव है प्रेम। मालक नाल प्रेम दा आलाप कर रहिआ है। दुतीआ दूजे लई वी ते दुतीआ भाव लई वी वरतिआ गिआ है गुरबाणी विच। प्रथम आइआ सी पहिलां हुण दूजा मालक दा प्रेम अलापण दी गल हो रही है। इह पाचउ जो असीं उपर विचारे हन इह समझाइआ जा रहिआ है के थापहि ही मालिक दे प्रेम विच गाउंदिआं भाव हुकम विच चलदिआं ही थापे गए हन। रागां दी फूल माला इसी मालक दे प्रेम विच हुकम विच चलदिआं थापीआं गईआं हन। असीं इस लेख विच हरेक रागु दे भाव नूं वी विसथार विच समझांगे। "प्रबलचंड तों भाव ताकतवर ते उग्र रूप वाला "कउसक तों भाव हुंदा है "गिआन, उबारिआ भाव प्रचंड गिआन बलाइआ "गुर गिआनु प्रचंडु बलाइआ अगिआनु अंधेरा जाइ ॥२॥ वाली गल ही हो रही है इथे। "खउखट तो भाव हुंदा है रुकावट जां अवरोध, "भउरानद तों भाव भउ अते आनद वी गाइन करन लग भए भाव हुकम विच चलण लग पए। अठों मालक दे प्रेम विच ला दिते। भै विच चलण ला दिते।
"पुनि आइअउ हिंडोलु पंच नारि संगि असट सुत॥ उठहि तान कलोल गाइन तार मिलावही॥१॥ तेलंगी देवकरी आई॥ बसंती संदूर सुहाई॥ सरस अहीरी लै भारजा॥ संगि लाई पांचउ आरजा॥ – हिंडोलु दा अरथ हुंदा है असथिर जा झूला, पंच नार, असट सुत गुरबाणी विच अनेक वार आए हन, असीं विचारे वी हन, इह सब मन दे विच उठण वाले फुरने, विचार, विकार, भाव दे प्रतीक ही हन। मन विच अनेक प्रकार दीआं भावनावां निरंतर चलदीआं हन। जदों तेलंगी (तिलंग तों भाव हुंदा है खेत नूं वाहुणा) भाव मन रूपी खेत नूं देवतिआं दे गिआन दुआरा वाहुण दी क्रित बण के आई, तां मन रूपी खेत विच बसंत सुहाई भाव खुस़िआं दा खेड़ा बणिआ। जिस कारण "सरस तों भाव है रस भरिआ, अहीरी हुंदा है छल जां चोरी होणा, भारजा आखदे हन साथी नूं। जदों खुस़ीआ दे खेड़े मन विच हुंदे हनतां पांचो आरजा पैदा हुंदीआं हन। "सुरमानंद भासकर आए॥ चंद्रबिंब मंगलन सुहाए॥ – सुरमानंद भाव है समान, रूप जो संगीत-समान आनंद देण वाला , भासकर भाव सूरज, जो चमकदा है। चंद्रबिंब भाव चंद्रमा दा प्रतीबिंब मंगलन (संसक्रित: ࠂࠗ࠲) = मंगलकारी, स़ुभता सुहाए = सुंदर, रमणीक। जिवें देवतिआं दे आनंद-सरूप सूरज उगिआ होवे,चंद दी परछांवी मंगलमई अते सुंदर होवे इस तर्हां दिवता-सरूप दी आगमन दी लालित वरणना कीती गई है। “सरसबान अउ आहि बिनोदा॥ गावहि सरस बसंत कमोदा॥ ” – मिठा बोलण वाला, मनोरंजन करन वाला आउंदा है। सुंदरता अते रस भरे बसंत दी गाथा कमल-सरूप रूप विच गाई जांदी है। “असट पुत्र मै कहे सवारी॥ पुनि आई दीपक की बारी॥१॥” – मैं अठ पुतरां (गुणां) दी सवारी दा वरणन कीता फिर चमकदार दीपक (हरि/बीठल/ठाकुर/प्रभ) रूप दी वारी आई। सो भाव इह बणदा है के संगीत राहीं पहिलां विचार फेर भावना ते प्रेम राहीं सूरज/चंद/दीपक दा उजिआरा घट विच हुंदा है जिस नाल गुण रौसन हुंदे हन ते घट विच हरि/राम/ठाकुर दा उजिअरा हुंदा है॥
“कछेली पटमंजरी टोडी कही अलापि॥ कामोदी अउ गूजरी संगि दीपक के थापि॥१॥” – मन ते बुध दी अवसथा विच कई तरीके दे भाव उतपन हुंदे हन। जीव दे जज़बात ते भावना कारण कई तरां दे राग घट विच निरंतर उतपंन हुंदे हन। कछेली (कोमल कची बुध), पटमंजरी (रंग बिरंगु फुलां दा गुछा), अते टोडी (गहिरी सोच वाले) विचारां नाल जज़बातां दा प्रगटावा रागां दा अलाप कीता है मन ने। कामोदी (काम दी उतपती वाले जज़बात) अते गूजरी (गंभीर) रागां नूं राग दीपक (गिअन/नाम दा उजिआरा) नाल जोड़ के थापिआ गिआ मन विच। इह सब मन दे विच उठण वाले भाव दरसाए गए हन।
“कालंका कुंतल अउ रामा॥ कमलकुसम चंपक के नामा॥ गउरा अउ कानरा कलॵाना॥ असट पुत्र दीपक के जाना॥१॥” – कालंका (काल दे गुण दरसाउंदा), कुंतल (केस) , रामा, गउरा (पवितर), कानरा (गंभीरता) , कल्याण(मंगलकारी, स़ुभ), आदि नूं दीपक (हरि/राम रूपी दीपक) राग दे पुतर वजों दरसाइआ गिआ है। भाव इह सारे जज़बात हन मन विच चलण वाले विचारां दे संगीत रूप। “सभ मिलि सिरीराग वै गावहि॥ पांचउ संगि बरंगन लावहि॥” – सभ मिल के सिरी (प्रभ) दे राग गाउंदे हन (हुकम नूं ही मंन रहे हन), अते पंज रागां नूं सुंदर रंगतां नाल जोड़दे हन। इह पंकती संगीतक रागां दी रचना, उन्हां दी अलाप, अते रंगतां दी लड़ी राहीं रूहानी रस दी प्रगटावी करदी है। इह दरसाउंदा है के भावें विकार होण भावें गुण इह प्रभ दे हुकम विच ही हर वेले मन गाउंदा है।
“बैरारी करनाटी धरी॥ गवरी गावहि आसावरी॥ तिह पाछै सिंधवी अलापी॥ सिरीराग सिउ पांचउ थापी॥१॥” – जिथे बैरारी (विरोध दा भाव) अते करनाटी (करम संबंधी विचार) रागां दी थापना कीती जांदी है, गउरी (पवितर सोच) अते आसावरी (आसा दे वर नाल जुड़ी विचार)गाए जांदे हन, फिर सिंधवी (समुंदर वाग विसथार, दूर द्रिस़टी वाली सोच) राग (मन दे विच उठण वाले फुरने) दी अलाप कीती जांदी है, अते सिरी राग दे नाल पंज रागां दी थापना कीती जांदी है। इह सारे ही राग (विचार) सिरी (प्रभ) तों ही परगट हूंदे हन।
“सालू सारग सागरा अउर गोंड गंभीर॥ असट पुत्र स्रीराग के गुंड कुंभ हमीर॥१॥” – जिथे सालू (कोमल), सारंग (बहु रंगी), सागरा (समुंदर वरगे), गोंड (गंभीरता) वरगे राग, सिरी राग दे असट पुतर वजों हमीर (ताकतवर) राग समेत गुणां अते रूपां नाल जोड़े जांदे हन। भावना राहीं रूहानी रस, संगीतक आनंद, अते दिवता-सरूप दी सिरी (प्रभ) तों उतपती जां आगमनक्रम नूं प्रगट करदी है।
“खसटम मेघ राग वै गावहि॥ पांचउ संगि बरंगन लावहि॥ सोरठि गोंड मलारी धुनी॥” – जिथे छेवां राग मेघ (मेघे नूं फुरमान गिआन दी बरखा करन दा) गाइआ जांदा है, पंज रागां नूं सुंदर रंगतां नाल जोड़िआ जांदा है, अते सोरठ, गोंड, मलार दी धुनी रची जांदी है। , “पुनि गावहि आसा गुन गुनी॥ ऊचै सुरि सूहउ पुनि कीनी॥ मेघ राग सिउ पांचउ चीनी॥१॥” – इह पंकतीआं दरसाउंदीआं हन कि – राग आसा (आसां दे विचार) नूं गुणी गाइक दुआरा गाइआ जांदा है, सूही राग नूं उची सुर विच गाइआ जांदा है, राग मेघ नूं पंज रागां नाल जोड़ के पछाणिआ जांदा है।
“बैराधर गजधर केदारा॥ जबलीधर नट अउ जलधारा॥ पुनि गावहि संकर अउ सिआमा॥ मेघ राग पुत्रन के नामा॥१॥” – इह पंकतीआं दरसाउंदीआं हन कि बैराधर (बैर धरे होए वैर विरोध वाले), गजधर (हाथी वरगे अहंकार नाल भरे), केदार, आदि रागां दी थापना कीती गई, जबलीधर (पहाड़ नूं फड़ के रखण वाला), नट (नचण टपण), जलधारा (गिआन दीधारा) आदि रागां (विचारां) दी अलाप कीती गई, संकर अते सिआमा राग गाए जांदे हन – इह सारे राग मेघ (गिआन दी घट अंदर बरखा दे कारण) दे पुतर मंने जांदे हन। इह पंकतीआं राग मेघ दी रचनातमक परिवार नूं दरसाउंदीआं हन। इह संगीतक रस, रूहानी लहिर, अते कावि-भावना राहीं अकाल पुरख दी महिमा नूं प्रगट करदीआं हन गिआन सेण दी क्रिआ नूं दरसाउंदा है।
“खसट राग उनि गाए संगि रागनी तीस॥ सभै पुत्र रागंन के अठारह दस बीस॥१॥१॥” – इह पंकती दरसाउंदी है कि – छे मुख राग (विचार) गाए गए (प्रघट होए), 30 रागनीआं (उप-रागां जां राग-रंगतां) नाल, कुल 48 राग-पुतर (18 + 10 + 20) दी गिणती कीती गई। संगीत विच राग तां बथेरे हन मन दे जज़बात ज़ाहिर करन लई पर गुरबाणी विच गुरमति प्रगास करन लई जिहड़े राग ज़रू्री सी उही वरते गए है इंझ जापदा है।
इह पंकतीआं ते रागमाला "राग रतन परवार परीआ सबद गावण आईआ नूं विसधार नाल समझाउंदिआं हन। किवें रागां दे रतन परवार सबद गाउण आए, इस तर्हां रागां राहीं रूहानी रस उतपंन हुंदा है। इह राग मन दे जज़बातां दा प्रगटावा करदे हन। स़ाइर, कवी, लिखारी जिहनां नूं गीत प्रगट हुंदे हन इस क्रीआ नूं बखूबी समझदे हन॥
हरेक रागु दा आपणा इक संदेस़, इक महतव है।
सिरी रागु: सिरी(सिरजण हार)/अकाल/प्रभ दे मूल गुण दरसाउंदा है।गंभीरता अते आतमक अडोलता दी प्रतीक।
माझ रागु: विछोड़े अते चिंतन दे मध भाव विच दी अभिविअकती दरसाउंदा है॥
गउड़ी रागु: सुंदर गिआन, बुधी अते आतमक उतस़ाह नूं उभारदा है।
आसा रागु: उमीद, प्रेरणा अते आतमक उतस़ाह दा रूप।
गुजरी राग: तिआग अते आतमक तपसिआ दी लहिर। जीवन दे सफर नूं दरसाउंदा भाव है।
देवगंधारी रागु: निमरता अते आतमक संतोख दी अभिविअकती है। देव (देण वाले) दी सिफ़त दी सुगंध नूं दरसाउंदा है इस राग दा भाव।
बिहागड़ा रागु: मन विच दुख कारन झगड़े उतपंन हुंदे हन। जीव परमेसर दी होंद ते सवाल करदा है। बिहागड़ा राग इहनां सवालां नूं प्रगट करके आनंद दी अवसथा वल लैके जांदा है। आनंद अते आतमक खुस़ी दा प्रतीक है इह राग।
वडहंस रागु: आतमक उतस़ाह अते उची उडाण दी लहिर। हंस जीव दी पवितर जोत दा प्रतीक है गुरबाणी विच। इस राग दुआरा उसे हंस दे गुण प्रगट कीते जांदे हन।
सोरठि राग: निस़चै अते आतमक अडोलता दा संदेस़।
धनासरी राग: धन+आसरी । धन (गिआन/नाम) दा आसरा। भगती अते आतमक लगन दी अभिविअकती।
जैजावंती राग: विछोड़ा, लोच अते आतमक लालसा दा प्रतीक इह राग विकारां ते जित ते गिआन दी जै जै कार करदा है।
तिलंग रागु: आतमक सुंदरता अते रूहानी लहिर दा प्रतीक है। इह नुख तौर ते फारसी दे गाइन तों प्रभावित है। इह मन विच प्रभ नूं मिलण दी लालसा नूं दरसाउंदा है।
कानड़ा रागु: गंभीरता अते आतमक तपसिआ दी प्रतीकता।
कलिआण रागु: आतमक आनंद अते रूहानी उतस़ाह। कलिआण दी मंग, कलिआण दे भाव नूं प्रगट करदा है इह राग।
बिलावल रागु: आतमक खुस़ी अते प्रेम दी लहिर।
केदारा रागु: आतमक स़ांती अते निरभउता।
मारू रागु: जीव दी संसारी यातरा, तिआग अते आतमक संघरस़ दा प्रतीक है इह राग।
पूरी रागु: आतमक अडोलता अते निस़चै दी पूरणता दा भाव।
रामकली रागु: राम नूं पछाण के होए आतमक बदलाअ अते अंदरूनी जागरूकता दा वरणन करदा है।
मलार रागु: इह जीव दे घट विच गिआन दी बरखा मंगदा, नाम दे मींह सोझी दी वरखा नूं प्रगट करदा है।।
कौसी रागु: कौसी दा भाव हुंदा है दूरी। इस राग राहीं जीव ते मूल/प्रभ दे गुणां दी दूरी तै करन दा जिकर हुंदा है। इह राग जीव दे रुहानी सफ़र नूं वी दरसाउंदा है।
नट रागु: आतमक उतस़ाह अते रूहानी नाच दा प्रतीक है। जदों मन दा चा प्रगट करना हुंदा है इह राग इस भाव नूं दरसाउंदा है।
पारज रागु: आतमक अनंद अते रूहानी प्रेम। पारज सबद दी उतपति पारजात, पारजा तों होई है, जिस दा अरथ है पार हो जाणा।
पहिली रागु: आतमक निरभउता अते निस़चै।
सारंग रागु: गिआन विच रंगे होए मन दी स़ांती अते आतमक ठंढक नूं दरसाउंदा है।
सूही रागु: गुआन दी लाली दे सुहे रंग भाव प्रेम, लगन अते रूहानी इकता नूं दरसाउंदा है।
तुखारी रागु: आतमक चिंतन अते निमरता दी ठंढक दा प्रतीक है इह राग।
प्रभाती रागु: आतमक जागरूकता अते नवीं स़ुरूआत। जदों घट विच अगिआनता दी रात तों गिआन दा चानणा होवे।
भैरउ रागु: आतमक स़कती अते निरभउता। इह गिआन दा रूद्र रूप है, प्रचंड रूप दा प्रगटावा करदा है। परमेसर भै विच रते होए मन दी विचार।
बसंत रागु: नवीं उमीद अते आतमक ताजगी। जदों बुध रूपी धरती ते गिआन दा अंम्रित जल पै के नाम बीज के गिआन दा फल फुल़ लगे इही घट अंदरली बसंत रुत दा प्रगटावा करदा है।
राग माला विच इहनां रागां दी उतपती ते आपसी रिस़ते दी समझ पैंदी है। राग माला इहनां रागां दे पिछे दा सारा भेद समझाउंदी है। जिसने विचार करनी उह लिखत दे पिछे कारण, उसदा मूल संदेस़ समझण दी कोस़िस़ करदा विचार करदा ना के इह वेखदा के उह किथों उलथा कीता गिआ जा लिआ गिआ। सानूं उह ग्रंथ विच की विचारन नूं दिता गिआ सानूं इह समझणा है। जे कबीर जी दी बाणी लई, होर भगतां दी बाणी दरज करके कुझ संदेस़ दिता गिआ है तां उदां ही राग माला विचों वी सानूं कुझ संदेस़ मिलदा ही है। विचारन वाले विचार के समझ लैंदे ने ते कई नासमझी विच विरोध करदे हन। गुरमुख ने वैर विरोध खतम करना है। जे कोई लिखत साहमणे आउंदी है उसनूं गुणां नाल तोल के जो रस मिलदा रख लैणा है।
मैं आप रागां दा माहिर नहीं हां, इस लेख नूं लिखदिआं कई महीने लगे, कई रागां दे माहिर वीरां भैणां नाल वी गल कीती। जिहड़े लिखारी हन, कवी हन उहनां नाल वी चरचा दा जतन कीता। इस लेख नूं लिखदिआं हो सकदा है गलतीआं होईआं होण। बेनती है के जे कुझ विचार हन जां सुझाअ हन उह सानूं ईमेल राहीं भेजे जाण। जे सकारातमक विचार मिली असीं इस लेख विच स़ामिल कर दिआंगे। विरोध करन वालिआं दा वी धंनवाद पर असीं नकारातमक विचार छड दिंदे हां। रल मिल के विचार दा आदेस़, वैर विरोध दा आदेस़ जो गुरमति विचों मिलदा है कोस़िस़ रहेगी उह अगे करदे रहीए।
Many sikhs today believe ragmala is a work of poet Alam and cite plagiarism and copyright violation. They also claim the absence of "ॴ सतिगुर पसादि and the signature "नानक from the composition. They havenἙt done anything enough research and do not know that the concept of copyright didnἙt exist back in the day. Poets and writers used references openly from each others work. There are several references from other manuscripts, granths and vedas. It is important for a sikh to understand why small portions of other compositions are used. These references serve an important purpose and that is to demonstrate the similarity of thought and message in other composition. Rather than trying to match words and sentences, research needs to be done to understand the underlying message. Instead of creating a controversy try to understand the underlying message and the context of raagmaala.

Source: ਰਾਗਮਾਲਾ (Raagmaala)